Językoznawstwo kognitywne w tłumaczeniach

Tłumacz językowy wie, że tłumaczenie dosłowne nie zawsze odwzorowuje treść źródłową. Nie można przełożyć słowo w słowo, gdyż w efekcie uzyskać można tłumaczenie pozbawione sensu i logiki. Dobry przekład daje odbiorcy możliwość dogłębnego zrozumienia sensu i celu treści.

Dlatego wielu tłumaczy uważa, że językoznawstwo kognitywne w tłumaczeniach jest bardzo pożądanym aspektem. Czym jest językoznawstwo kognitywne w tłumaczeniach? Czy ma wpływ na odbiór przekładu? Czy może zniekształcić tłumaczenie? Warto czytać dalej, aby znaleźć odpowiedzi na te pytania.

Czym jest językoznawstwo kognitywne w tłumaczeniach?

Sama kognitywistyka to nauka, która zajmuje się badaniem i analizą działania mózgu, zmysłów i umysłu. Określana jest też nauką o poznaniu. Interdyscyplinarność kognitywistyki pokazuje, jak bardzo procesy poznawcze są ważne do uzyskania prawidłowego efektu w danej dziedzinie.

Językoznawstwo, czyli lingwistyka, to dziedzina nauki zajmująca się badaniem języka. Teoria wskazuje na język z perspektywy jednostki, struktury, funkcji i rozwoju. Język jest bardzo złożony i składa się z wielu czynników. Do prawidłowej komunikacji musi zaistnieć jeden wspólny przekaz, aby obie strony np. rozmowy, mogły się zrozumieć.

Językoznawstwo kognitywne (cognitive linguistics) to taki rodzaj lingwistyki, który opiera się nie tylko na poprawnej gramatyce, stylistyce i całej technicznej otoczce języka, ale też na obszarach poza formalnych. W językoznawstwie kognitywnym duże znaczenie maja emocje, doświadczenia, cel. Nawet środowisko, w którym akurat toczona jest rozmowa ma swoje zastosowanie w lingwistyce kognitywnej.

Dlatego językoznawstwo kognitywne w tłumaczeniach, może zależeć od tego jakie doświadczenie w dziedzinie tłumaczonej ma autor przekładu. Także to jak poznał on dany temat, jakie emocje towarzyszą mu w trakcie przekładu, jakie podejście ma do danej treści. Jeśli tłumacz podejmuje się przekładu na temat, który jest mu dobrze znany, jakość pracy będzie wysoka, a sedno trafione w punkt. Przy tematach obcych, trudnych, niezrozumiałych dla tłumacza, mimo jego wiedzy językowe, przekład może okazać się nie tak bardzo dokładny i nie spełniający wymagań zleceniodawcy.

Sprawdź: Jak zostać tłumaczem języka migowego?

Pozytywne i negatywne skutki w tłumaczeniach – w kontekście językoznawstwa kognitywnego

Funkcje poznawcze mają duży wpływ na językoznawstwo kognitywne w tłumaczeniach. Tłumacz powinien być bezstronny w swoich przekładach, ale jednocześnie wiedzieć jakie techniki zastosować, aby przekład był jak najbardziej rzetelny. Bardzo szczegółowo, tematem lingwistyki kognitywnej, zajmuje się Elżbieta Tabakowska –  polska filolog, emerytowany profesor, kierownik Katedry UNESCO do Badań nad Przekładem i Komunikacją Międzykulturową na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Anglistka, zajmuje się językoznawstwem kognitywnym oraz teorią przekładu. Członek Collegium Invisibile i tłumaczka książek Normana Daviesa. profesor ta, uważa, że w językoznawstwie kognitywnym nieunikniony jest pierwiastek subiektywizmu. To pokazuje, że nawet podczas próby przekładu dosłownego, wkrada się w tłumaczenie „coś” od autora przekładu. Może mieć to swoje pozytywne skutki, ale też negatywnie wpływać na tłumaczenie.

Pozytywne skutki językoznawstwa kognitywnego w tłumaczeniach:

  • przekład precyzyjnie odzwierciedla treść – tłumacz ma świadomość co tłumaczy;
  • trudne tematy stają się jaśniejsze dla odbiorcy – tłumacz, który rozumie treść (np. podczas przekładów specjalistycznych, które poruszają często tematy charakterystyczne dla danej branży i niezrozumiałe dla ogółu społeczeństwa) przybliża i w sposób jasny tworzy przekład;
  • w tłumaczeniach literatury i poezji – tłumacz potrafi oddać emocje i uczucia bohaterów, ich stan psychiczny lub fizyczny, gdy jest istotny dla przekładu i prawidłowego odbioru przez (zazwyczaj) czytelników;
  • odgadnięcie celu i nastawienia autora treści źródłowej – tłumacz, który „wejdzie w skórę” autora, ma większe szanse na to, aby jego przekład odwzorował myśl przewodnią i sens treści;

Negatywne skutki językoznawstwa kognitywnego w tłumaczeniach:

  • emocje i uczucia przeciwne do zawartych w treści źródłowej – tłumacz, którego emocje do danego tematu są inne niż te, którymi nacechował je autor źródła, stworzy przekład, który może być nacechowany skrajnie inaczej. Szczególnie treści polityczne i kulturowe mają tendencje do manipulacji emocjonalnej i uczuciowej;
  • nieznajomość tematyki – tłumacz może niewłaściwie stworzyć przekład, którego temat jest mu obcy. W takim przypadku, tłumacz opiera się na dosłowności, co może niewłaściwie odzwierciedlić myśl autora oryginału;
  • brak doświadczenia związanego z pracą nad danym językiem obcym – skutkuje to niepoprawnym przekładem, nawet na podłożu gramatyki i stylistyki;
  • własne doświadczenia – tłumacz bazujący na własnych doświadczeniach w danej dziedzinie, może zniekształcić zamysł oryginał;

Dowiedz się: Ile kosztuje tłumaczenie dokumentów motocykla?

Kiedy najlepiej sprawdza się językoznawstwo kognitywne w tłumaczeniach?

Tworzenie tłumaczenia to bardzo odpowiedzialny proces, którego wynikiem powinna być treść w pełni odzwierciedlająca oryginał. Czy tłumacz, który na co dzień pracuje nad zwykłymi przekładami, może prawidłowo przetłumaczyć literature piękną lub poezję? Zapewne, nie można z góry zakładać niepowodzenia. Językoznawstwo kognitywne a poetyka przekładu to ciekawy rodzaj tłumaczeń. W tym przypadku, najlepiej poradzi sobie tłumacz – literaturoznawca. Zabiegi językowe i stylistyczne, w tego typu tekstach, wykraczają poza zwykłe tłumaczenia. Kognitywistyka jest tu bardzo wskazana, aby przełożyć to, co autor miał na myśli.

Specjalistyczne tłumaczenia to kolejny typ, gdzie językoznawstwo kognitywne ma zastosowanie. Tłumacz, dla którego dana branża nie jest obca, ma doświadczenie w tego rodzaju przekładach i terminologia nie sprawia kłopotów, ma zdecydowanie większe szanse na uzyskanie wysokiej jakości przekładu niż osoba „raczkująca” w tematyce.

Lingwistyka poznawcza w przekładach ma znaczenie, ponieważ subiektywizm autora może zdominować cel tłumaczenia oraz jego emocjonalny aspekt. Dobry tłumacz ma świadomość, że jego warsztat, rozumienie dziedziny, w której tłumaczy oraz sam stopień zaawansowania w znajomości języka obcego, wywiera skutki na przekład. Kognitywistyka determinuje tłumaczenia w różnym stopniu, a więc może na większym lub mniejszym poziomie nakierować odbiorce na jego reakcje i wrażenia. Czasem językoznawstwo kognitywne w tłumaczeniach może posłużyć manipulacji odbiorcy i kreować jego opinie. Zarówno tłumacz jak i odbiorca przekładu, powinni być świadomi, że zjawisko lingwistyki poznawczej istnieje i weryfikować rzetelność przekładu. Zagłębienie się w tej tematyce, pokaże na co zwracać uwagę i jak oceniać tłumaczenia, aby były jak najbardziej prawidłowe. To trudna sztuka, ale nie niemożliwa do opanowania.

Koniecznie przeczytaj: Sekret długowieczności Japończyków